Kertagerð á Íslandi
LÝSISLAMPAR
Fyrr á öldum lýsti fólkið á Íslandi upp torfbæina með lýsislömpum eins og sjá má á myndinni hér til hliðar. Myndin er hluti af málverki frá 1895 eftir A.K. Schiött af íslenskri baðstofu. Lýsislampar eða aðrir einfaldir lampar þar sem kveikur er látinn ofan í feitmeti hafa verið notaðir í mörg þúsund ár. Þar sem Ísland er mjög norðarlega á hnettinum og nálægt heimskautsbaug þá nýtur dagsbirtu einungis í nokkrar stundir yfir háveturinn. Birtan af lýsislömpunum var dauf en fyrir hátíðir eins og jólin voru búin til tólgarkerti sem lýstu betur.
VAXKERTI OG TÓLGARKERTI
Kerti
voru til forna búin til úr býflugnavaxi. Það
varð að flytja inn frá útlöndum og var mjög
dýrt, ein mörk af vaxi kostaði sama og þrjár
lambagærur. Á miðöldum bjuggu munkar í klaustrum
til kerti. Vaxkertin voru notuð í kirkjum og klaustrum. Tólgarkerti
komu svo til sögunnar á 15. öld eða fyrr. Þau
var auðvelt að búa til á sveitabæjunum og
voru því notuð og algeng á hátíðum
eins og jólum. Á fyrri hluta 19. aldar er svo farið
að nota efnið stearin í kerti. Tólgarkerti voru
búin til þannig að tólgin var brædd og hellt
í djúpan trédall. Oft var það strokkurinn
á heimilinu sem var notaður og voru kertin þá
kölluð strokkkerti. Í strokkinn var fyrst sett volgt vatn
og svo bráðin tólg ofan á.
KERTAGERÐ ÞÁTTUR AF JÓLAUNDIRBÚNINGI
Það
var siður á íslenskum sveitabæjum að búa
til kerti einhvern daginn fyrir jólin. Þetta var skemmtilegur
dagur fyrir börnin. Þeim fannst gaman að fylgjast með
kertagerðinni. Kertin voru annað hvort gerð með því
að dýfa garni á spýtu margoft ofan í brædda
tólg svo kertin byggist upp í lögum eða með
því að steypa kertin í sérstökum mótum.
Það voru ekki svo mörg ílát til í
torfbæjunum gömlu og algengt að strokkurinn væri
notaður fyrir tólgina. Það voru kölluð strokkkerti
sem svo voru gerð. Kerti voru einnig steypt í kertaformi sem
var hólkur úr málmi. Kerti sem voru steypt í
formi þóttu fínni og höfðu sléttara
yfirborð en strokkkertin.
KERTAGERÐ
1999
Árbæjarsafnið í Reykjavík sýnir í desember á hverju ári hvernig jólaundirbúningurinn var í gamla daga. Þessar myndir eru frá Árbæjarsafni í desember 1999 og er allt gert upp á gamla mátann nema það er víst notað vax í stað tólgar.
Rök
og ljósagarn
Kveikir á kertum voru kallaðir rök. Þeir voru búnir til úr ljósagarni en það var úr fléttaðri bómull. Á Íslandi voru rökin oft búin til úr gömlum léreftsflíkum sem voru rifnar í ræmur eða þau voru fléttuð eða tvinnuð úr fífu.
Rökin
voru fest á lítið prik sem var kallað kertará.
Síðan var þeim dýft ofan í tólgina
og tólgarlagið látið storkna. Þegar það
hafði storknað var þeim dýft aftur í tólgina
og þannig haldið áfram þangað til kertin voru
orðin mátulega gild. Kertin þurfa að kólna
á milli þess sem þeim er dýft í tólgina.
Á þessari mynd er verið að búa til strokkakerti.
Strokkurinn er fylltur með volgu vatni og brædd tólg
eða vax sett ofan á. Tólgin eða vaxið flýtur
ofan á vatninu. Það er gott að hafa djúpt
ílát eins og strokkinn við kertagerð.
|
Hér er frásögn af bernskuminningum Guðbjargar Jónsdóttur en hún rifjar upp kertagerðina hjá móður sinni um 1870: Nokkru fyrir jólin lét móðir mín steypa mikið af kertum. Þann dag fór hún snemma á fætur til þess að tvinna rökin. Þau voru úr ljósagarni. Þann morgun þótt mér mjög gaman að vakna í rúminu fyrir ofan móður mína, sjá hana tvinna rökin og láta þau á kertaspýturnar. Þá fannst mér ég vera stödd í fordyri jólahátíðarinnar. Rökin voru látin á mjóar spýtur, tvö og þrjú á hverja, og stundum fleiri, eftir því hvað spýtan var löng. Þegar farið var að steypa, voru tvær árar látnar á kláfa í eldhúsinu, þar á milli var svo kertaspýtunum raðað. Svo var strokkurinn látinn á gólfið hjá árunum og skorðaður með grjóti, síðan hellt í hann heitu vatni og tólg. Þá var rökunum dyfið ofan í, en þess á milli látið kólna á spýtunum. Þetta var endurtekið þangað til kertin voru orðin nógu gild. Móðir mín átti kertaform, en það var ekki notað, nema þegar lítið þurfti að steypa. Oftast var verið nærri allan daginn að steypa kertin. Móðir mín þurfti mikið á kertum að halda, hún var örlát á þau, eins og annað. Öllum unglingum á heimilinu gaf hún kerti, þegar steypt var. Ég man hvað mér þótti vænt um litla kertið mitt, það var svo bjart á því ljósið. |
KÓNGAKERTI
Kóngakerti
á jólunum
Fyrir jólin
voru auk einfaldra kerta steypt kóngakerti. Þau greinast
í þrennt og eru tákn heilagrar þrenningar. Kóngakerti
voru búin til með því að binda þrjú
rök neðan í spýtu og hnýta endarökin
á mitt miðjurakið.
Byrjaðu á að skera kveikiþræðina niður þannig að þeir séu eins langir og kertið að viðbættu því sem fer í að binda hnút á prikið. Svo skaltu binda nokkra spotta á prikið en athugaðu að hafa nóg bil á milli svo kertin klessist ekki saman. Nú skaltu fylla málmílátið alla vega til hálfs með volgu vatni og svo hella svo bráðnu vaxi ofan á (vaxið flýtur alltaf ofan á). Vaxið á ekki að vera heitara en svo að þú getir dýft fingrum í það án þess að brenna þig. Ef það er heitara þá tollir það ekki á kveikiþræðinum.
Ábendingar frá lesendum. Upphaflega var í textanum "Á Íslandi voru rökin oft búin til úr gömlum léreftsflíkum sem voru rifnar í ræmur eða þau voru fléttuð eða tvinnuð úr hrosshári." Hadda skrifaði mér 14. des. 2000 og segir: "Sæl Salvör! Kærar þakkir fyrir kertavefinn þinn. Mig langar þó að benda þér á að hrosshár geta ekki hafa verið notuð í rökin því hár af dýrum brennur illa, það sviðnar. Það voru notuð hárin af fífunni, þau spunnin milli fingra sér hef ég heyrt og lesið um. Ég prófaði þetta þó með hrosshárið til að sann reyna það og það gekk ekki, en fífukveikurinn brann vel, einnig gengur að nota línþráð," --- Ég breytti þessu með hrosshárið snarlega í fífu. Salvör. |
© 2000 Salvör Gissurardóttir
Myndir og texti eftir Salvöru Gissurardóttir
(Leiðbeiningar um kertagerð eru þó teknar af vefsíðuI)
Gert í nóvember 2000
