Kerti og kertagerð
Heimild:
Íslensk Þjóðmenning I , Uppruni og umhverfi
ristjóri: Frosti F. Jóhannsson, útg. Bókaútgáfan Þjóðsaga, Reykjavík, 1987
kaflinn um Ljósfæri og lýsing höf Guðmundur Ólafsson bls. 357-361
Vaxkerti og tólgarkerti
Kerti voru til forna búin til úr býflugnavaxi. Það varð að flytja inn frá útlöndum og var mjög dýrt, ein mörk af vaxi kostaði sama og þrjár lambagærur. Á miðöldum bjuggu munkar í klaustrum til kerti. Vaxkertin voru notuð í kirkjum og klaustrum. Tólgarkerti komu svo til sögunnar á 15. öld eða fyrr. Þau var auðvelt að búa til á sveitabæjunum og voru því notuð af algeng á hátíðum eins og jólum. Á fyrri hluta 19. aldar er svo farið að nota efnið stearin í kerti.
Strokkkerti
Tólgarkerti voru búin til þannig að tólgin var brædd og hellt í djúpan trédall. Oft var það strokkurinn á heimilinu sem var notaður og voru kertin þá kölluð strokkkerti. Í strokkinn var fyrst sett volgt vatn og svo bráðin tólg ofan á.
Rök og ljósagarn
Kveikir á kertum voru kallaðir rök. Þeir voru búnir til úr ljósagarni en það var úr fléttaðri bómull. Á Íslandi voru rökin oft búin til úr gömlum léreftsflíkum sem voru rifnar í ræmur eða þau voru fléttuð eða tvinnuð úr fífu.*
Kertasteypa
Rökin voru fest á lítið prik sem var kallað kertará. Síðan var þeim dýft ofan í tólgina og tólgarlagið látið storkna. Þegar það hafði storknað var þeim dýft aftur í tólgina og þannig haldið áfram þangað til kertin voru orðin mátulega gild.
Kerti voru einnig steypt í kertaformi sem var hólkur úr málmi. Kerti sem voru steypt í formi þóttu fínni og höfðu sléttara yfirborð en strokkkertin.
Kóngakerti á jólunum
Fyrir jólin voru auk einfaldra kerta steypt kóngakerti. Þau greinast í þrennt og eru tákn heilagrar þrenningar. Kóngakerti voru búin til með því að binda þrjú rök neðan í spýtu og hnýta endarökin á mitt miðjurakið.
* "Á Íslandi voru rökin oft búin til úr gömlum léreftsflíkum sem voru rifnar í ræmur eða þau voru fléttuð eða tvinnuð úr hrosshári." Hadda skrifaði mér 14. des. 2000 og segir: "Sæl Salvör! Kærar þakkir fyrir kertavefinn þinn. Mig langar þó að benda þér á að hrosshár geta ekki hafa verið notuð í rökin því hár af dýrum brennur illa, það sviðnar. Það voru notuð hárin af fífunni, þau spunnin milli fingra sér hef ég heyrt og lesið um. Ég prófaði þetta þó með hrosshárið til að sann reyna það og það gékk ekki, en fífu kveikurinn brann vel, einnig gengur að nota lín þráð," --- Ég breytti þessu með hrosshárið snarlega í fífu. SG.