|
Salvör Gissurardóttir GRÝLUANNÁLL 1997-2000Grýla 2000Grýla 1999
|
 |
Grýlusaga eftir Gunnar Karlsson kom út í desember 1999 og þar eru myndir og kvæði um hina hræðilegu óvætti. Hluti af bókinni er á vefnum og hægt að skoða hana ef þú hefur Flash spilara uppsettan. |
Í nóvember 1999 var sýning í Ráðhúsi Reykjavíkur á
nýju jólasveinabúningunum sem Bryndís Gunnardóttir hannaði fyrir Þjóðminjasafnið.
Í nóvember 1998 bar Bryndís sigur úr býtum
í samkeppni um nýja búninga á íslensku jólasveinana. Samkeppnin
var á vegum Þjóðminjasafns Íslands og Reykjavíkurborgar og var haldin
sýning á þeim rúmlega 30 tillögum sem
bárust í Ráðhúsinu. Nýju
fötin jólasveinanna samkvæmt tillögu Bryndísar.
Hér er klausa úr Morgunblaðinu 15. janúar 1999 um verðlaunatillögu
Bryndísar:
"Við erum mjög ánægð með tillögur Bryndísar. Fötin eiga sér sterkar rætur í hefðinni, allt efnið er íslenskt og ullin er notuð í allri sinni mynd; prjónuð, kembd eða þæfð en einnig er sauðargæra útfærð á skemmtilegan máta," segir Þóra Kristjánsdóttir, listfræðingur á Þjóðminjasafninu sem átti sæti í dómnefndinni. Jólasveinarnir koma því vel búnir að heiman fyrir næstu jól, lausir við stagaða sokka og buxnabætur í það minnsta ef leið þeirra liggur í Þjóðminjasafnið. Hver búningur ber sinn svip en yfirbragð þeirra er keimlíkt þannig að greinilegt er að sveinarnir þrettán eru allir úr sömu fjölskyldunni. Allir bera þeir rauðar skotthúfur og eru í lokubuxum, þ.e. buxum án buxnaklaufar. Efnið í þær nefnist túndra og hefur verið selt sem áklæði. Skórnir eru úr sauðskinni eða roði. Vestin eru úr flóka og gæruskinni, og er holdrosinn ýmist látinn snúa út eða inn. Peysurnar eiga að vera mismikið þæfðar og prjónaðar á ýmsa vegu þannig að unnt sé að koma að ýmiss konar prjónahefð. Tölur á búningana eru úr beini, horni eða tré og axlaböndin spjaldofin eins og karlmenn notuðu gjarnan hér áður fyrr til að punta sig.
Jólasveinar í nýju búningunum munu birtast í hefðbundnum uppákomum Þjóðminjasafnsins í desember 1999-2000 en safnið er lokað svo þeir koma í Ráðhúsið. Þjóðminjasafnið hefur sérstaka jólasveinasíðu.
Grýla birtist víða fyrir jólin 1999, Hún
kom í bókakaffi Máls og menningar í Súfistann
og hún kom í Kolaportið. Í Súfistanum
var hún mjög smekklega klædd í nýju
verðlaunabúningnum, öllum úr íslenskum
hráefnum. Í Kolaportinu var í ansi drusluleg, var
með svarta húfu og klædd í einhverjar strigadruslur
og vafði sig teppum og gærum.
Jólafrímerki á frímerkjasíðu Vigfúsar Pálssonar
Íslandspóstur gefur fyrir jólin 1999 út frímerki með íslensku jólasveinunum og hefur teiknarinn (Ólafur Pétursson/Hlynur Ólafsson) haft til hliðsjónar hugmyndir Bryndísar um nýju jólasveinabúningana en þó eru þessir jólasveinar ekki eins. Einnig má sjá myndir af þeim á heimasíðu Ólafs Péturssonar www.skop.is/jolasveinar.
Í júlí 1998 var listviðburðurinn Flögð og fögur skinn. Þar sýndi SteingrímurEyfjörð líkneski af Grýlu en sjá nánar á vef umfjöllun um listaverkið Grýla/Venus - líkamleg ofskynjun
Ein af þeim bókum sem komu út fyrir jólin 1997 heitir GRÝLA.
Þetta er bók fyrir börn á öllum aldri, skrifuð af Gunnari Helgasyni og myndskreytt af Þórarni Gunnarssyni Blöndal. Bókaútgáfan Hólar gefur bókina út.
Söguhetjan í þessarri bók er Grýla, það er hún sem segir söguna. Grýla útskýrir í upphafi bókar hvernig forneskjulega krakkaætan og nútíma Grýla tengjast, núna er Grýla (næstum) hætt að borða börn, hún er hefst við í helli og er hætt að fara til byggða, hefur engan tíma til þess út af amstri kringum börn og bónda.
Jólasveinarnir laumupokast með poka og punt, skrúbba sig hreina í hverum og íklæðast rauðum framandi fötum þvert gegn vilja Grýlu, þeir lofa samt þeirri gömlu að birtast stöku sinnum í gömlu fötunum og útskýra fyrir henni að búskaparlag manna hafi breyst svo að erfitt sé að stunda fyrri iðju og hrekki.
Grýla hefur tamið jólaköttinn, hann er núna reiðskjóti hennar, við tamninguna notaði Grýla söðul sem hún fékk þegar hún giftist Gusti en hann er víst að hálfu hestur og að hálfu tröllkarl.
Tengdadóttir Grýlu fangar hreindýr og kemur ríðandi á því við mikinn fögnuð hjá ættbálki Grýlu sem náttúrulega sér þarna jólamatinn en getur ekki beðið og étur strax hreindýrið upp til agna.
Grýla heldur jólaveislu en enginn matur er til í hellinum. Úr því rætist samt.
Grípum niður í söguna þegar Boli og Gustur, tveir fyrrum makar Grýlu koma til veislu:
"Þú vart aldrei nógu góður fyrir hana Grýlu, svona eins og þú e-he-he-ert, hálft naut og hálft tröll, hneggjaði Gustur sinni háu röddu.
Hvað þá þú-hú-hú, hálfur hesturinn, baulaði Boli dimmraddaður á móti.
Þeir voru að rífast um mig. Það fannst mér ekki vont að heyra.
Sælir og beyglaðir og velkomnir og velkomnir, sagði ég, alls ó-hás, og sló svo hressilega á bakið á þeim að þeir skullu kylliflatir á gólfið. Þeir litu upp og það var ekki um að villast. Þeir voru báðir skotnir í mér ennþá. Ég sá það í augunum þeirra.
Og gleðileg jól, bætti ég við og líkti eftir væminni mannsröddu og við fengum öll hláturskast. Við hlógum og frussuðum svo mikið að jólin urðu rauð á Hornafirði þetta árið.
Leppalúði, heilsaðu kviðmágum þínum og bjóddu þeim inn fyrir og inn fyrir og dillidó! sagði ég tröllkát þegar ég var búin að jafna mig eftir hláturinn.
Já, jæja, komið þið þá! sagði Leppalúði fúll og grautarlegur.
Honum fannst ekkert gaman að hitta fyrrum eigintröllkarla mína. Hinir tveir létu skapið í honum Lúða mínum ekki á sig fá og leiddu mig báðir til eldhúss. Hvað fáum við að é-he-he-eta? spurði Gustur og sleikti út um, feitt naut kannski?
Grýla anno 1997 endurspeglar annað samfélag en grimma flökkukonan sem heimtaði beina hjá bændum á átjándu og nítjándu öld. Þessi Grýla er líka runnin upp úr öðruvísi aðstæðum er hamrabúinn í Grýlukvæði Jóhannesar úr Kötlum, járnkerlingin úr Grýlukvæði Ómars Ragnarssonar og ellimóða Grýlan hjá Þórarni Eldjárn. Í vefritinu Grýla og jólasveinar frá 1996 eru leidd rök að því hvernig Grýla endurómar óttann og hvernig ásýnd hennar tekur á sig ýmsar myndir, allt eftir því hvaða ógnanir eru nálægastar hverju sinni. Það er freistandi að skoða Grýlusögu Gunnars Helgasonar frá sama sjónarhorni, hlusta gegnum allt grínið á hvaða ógnir krauma í bakgrunni, hvað er það sem gerir þessa Grýlu hræðilega?
Hvernig er þessi Grýla öðruvísi en fyrri Grýlur?
Þessi Grýla temur óargadýr (jólaköttinn) sem reiðskjóta, hún etur saman ástmönnum sínum og sterklega er gefið í skyn að hún eti þá líka. Jólasveinarnir eru í þessarri bók frekar litlausir puntukarlar og Grýla er ekki svo hættuleg börnum. Nokkur áhersla er í sögunni á flókin fjölskylduvensl svo sem tilvísun í sögupersónu sem er tengdadóttir á ská. Endurspeglar þessi Grýla hræðslu við upplausn fjölskyldunnar, hræðslu við brothættar fjölskylduaðstæður þar sem fyrri makar og fyrri sambönd í bakgrunni eru sífelld ógnun. Eða flytur þessi fjöllynda Grýla og berorð tilvísun í kynlíf hennar með sér hræðslu við fjöllyndi í kynferðismálum og afleiðingar þess, hræðslu sem er nálæg á tímum eyðni og brostinna fjölskyldutengsla.
Síðast uppfært 27.nóvember 2000